علائم کمبود آهن چیست و از کجا بفهمیم آهن بدنمان کم است؟

احساس خستگی مداوم، رنگ‌پریدگی یا سرگیجه هنگام بلند شدن از جا، از شکایت‌های رایجی است که خیلی از ما آن را به کم‌خوابی یا شلوغی کار نسبت می‌دهیم. اما گاهی پشت این نشانه‌ها کمبود آهن پنهان شده است. آهن یکی از مواد معدنی ضروری بدن است و نقش مهمی در ساخت هموگلوبین دارد؛ پروتئینی در گلبول‌های قرمز که اکسیژن را از ریه‌ها به سراسر بدن می‌رساند. در این مطلب به زبان ساده توضیح می‌دهیم کمبود آهن چه علائمی دارد، چه کسانی بیشتر در معرض آن هستند و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد.

آهن در بدن چه کاری انجام می‌دهد؟

بدن برای ساختن گلبول‌های قرمز سالم به آهن نیاز دارد. وقتی دریافت آهن کم باشد، ابتدا ذخایر بدن مصرف می‌شود و ممکن است مدتی هیچ علامت واضحی دیده نشود. اگر این کمبود ادامه پیدا کند، کم‌کم ساخت هموگلوبین کاهش می‌یابد و به وضعیتی می‌رسیم که به آن «کم‌خونی فقر آهن» گفته می‌شود. آهن علاوه بر خون‌سازی، در عملکرد عضلات، سیستم ایمنی و برخی فرایندهای مغزی هم نقش دارد.

شایع‌ترین علائم کمبود آهن کدام‌اند؟

علائم کمبود آهن معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشند. برخی از نشانه‌های رایج عبارت‌اند از:

• خستگی و بی‌حالی: احساس ضعف حتی بعد از استراحت کافی.
• رنگ‌پریدگی: کم‌رنگ شدن پوست، داخل پلک‌ها یا لثه‌ها.
• تنگی نفس و تپش قلب: به‌خصوص هنگام بالا رفتن از پله یا فعالیت بدنی.
• سرگیجه و سردرد: مخصوصاً هنگام تغییر ناگهانی وضعیت بدن.
• سردی دست و پا: احساس سرمای بیشتر از اطرافیان.
• شکنندگی ناخن‌ها و ریزش مو: ناخن‌هایی که راحت می‌شکنند یا حالت قاشقی پیدا می‌کنند.
• میل به خوردن مواد غیرخوراکی: مثل یخ، خاک یا گچ که به آن «پیکا» می‌گویند.
• بی‌قراری پاها: احساس ناخوشایند و میل به حرکت دادن پاها، به‌ویژه شب‌ها.

توجه داشته باشید که هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آهن بدن شما کم است و ممکن است دلایل دیگری داشته باشد. تشخیص فقط با معاینه و آزمایش خون ممکن است.

چه کسانی بیشتر در معرض کمبود آهن هستند؟

کمبود آهن ممکن است برای هر کسی پیش بیاید، اما برخی گروه‌ها بیشتر در معرض آن قرار دارند:

• زنانی که خونریزی ماهانه زیاد دارند.
• زنان باردار و شیرده که نیاز بدنشان به آهن بیشتر است.
• نوزادان، کودکان و نوجوانان در دوران رشد سریع.
• افرادی که رژیم گیاه‌خواری دارند و برنامه غذایی‌شان به‌خوبی تنظیم نشده است.
• کسانی که به‌طور مرتب خون اهدا می‌کنند.
• افراد مبتلا به برخی بیماری‌های گوارشی که جذب آهن را کاهش می‌دهد.
• ورزشکاران، به‌ویژه در رشته‌های استقامتی.

کمبود آهن چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه، آزمایش خون درخواست می‌کند. علاوه بر شمارش کامل خون، آزمایش‌هایی مثل فریتین که نشان‌دهنده ذخایر آهن است و آهن سرم ممکن است بررسی شوند. نکته مهم این است که پیدا کردن علت کمبود آهن به اندازه خود تشخیص اهمیت دارد؛ چون گاهی کمبود آهن نشانه یک خونریزی پنهان یا مشکل گوارشی است که باید بررسی شود.

تغذیه چه نقشی در تأمین آهن دارد؟

آهن در غذاها به دو شکل وجود دارد. آهن موجود در منابع حیوانی مثل گوشت قرمز، مرغ، ماهی و جگر معمولاً راحت‌تر جذب می‌شود. منابع گیاهی مثل عدس، لوبیا، نخود، اسفناج، جعفری و غلات غنی‌شده هم آهن دارند، اما جذب آن‌ها کمتر است. چند نکته ساده می‌تواند به جذب بهتر آهن کمک کند:

• مصرف منابع ویتامین C مثل مرکبات، گوجه‌فرنگی یا فلفل دلمه‌ای همراه غذاهای گیاهی آهن‌دار.
• فاصله انداختن بین نوشیدن چای یا قهوه و وعده غذایی اصلی؛ چون این نوشیدنی‌ها ممکن است جذب آهن را کم کنند.
• توجه به تنوع غذایی و گنجاندن حبوبات در برنامه هفتگی.

آیا خودسرانه می‌توان مکمل آهن مصرف کرد؟

مکمل‌های آهن به شکل‌های مختلفی مثل قرص، کپسول و قطره در دسترس هستند. با این حال، بهتر است مصرف مکمل آهن پس از آزمایش و با نظر پزشک یا داروساز شروع شود. آهن اضافه در بدن می‌تواند مشکل‌ساز باشد و برخی افراد به دلیل شرایط ژنتیکی یا بیماری‌های خاص نباید مکمل آهن مصرف کنند. مکمل آهن ممکن است عوارضی مثل یبوست، دل‌درد یا تیره شدن رنگ مدفوع ایجاد کند و با برخی داروها تداخل داشته باشد. همیشه دستور مصرف روی بسته را رعایت کنید یا با پزشک یا داروساز مشورت کنید. مکمل‌های آهن را دور از دسترس کودکان نگه دارید، چون خوردن اتفاقی آن‌ها برای کودکان خطرناک است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

در این موارد مراجعه به پزشک را به تعویق نیندازید:

• خستگی، رنگ‌پریدگی یا تنگی نفس که چند هفته ادامه داشته باشد.
• درد قفسه سینه، تپش قلب شدید یا غش کردن.
• خونریزی ماهانه بسیار زیاد یا طولانی.
• مشاهده خون در مدفوع یا مدفوع سیاه و قیری‌شکل، در حالی که مکمل آهن مصرف نمی‌کنید.
• کاهش وزن بی‌دلیل یا تغییر در عادات گوارشی.
• بارداری یا برنامه‌ریزی برای بارداری.

در نهایت چه نکته‌ای را به خاطر بسپاریم؟

کمبود آهن مشکلی شایع است که اغلب با علائمی ساده مثل خستگی و رنگ‌پریدگی خودش را نشان می‌دهد. شناخت این علائم، توجه به تغذیه متنوع و انجام آزمایش در صورت نیاز می‌تواند به شما کمک کند زودتر متوجه مشکل شوید. برای آشنایی با محصولات مرتبط می‌توانید به بخش مکمل‌های آهن (فرودین) و مولتی‌ویتامین‌ها (مولتی ویتامین گرین نیچر 30 عدد) سر بزنید و پیش از خرید با داروساز مشورت کنید.